Het waren vooral de kindertekeningen die me bijbleven toen ik door de tentoonstelling van Yayoi Kusama in het Stedelijk Museum Amsterdam liep. Ik was onder de indruk van haar werk, maar voelde ook een grote empathie voor het kind dat erin zichtbaar werd. Haar verbondenheid met de natuur, haar verbeeldingskracht en de omstandigheden waarin ze opgroeide, brachten me bij vragen die verder reiken dan kunst alleen. Vragen over hoe een mens een manier vindt om in de wereld te besta

Er zijn perioden in een mensenleven waarin we onszelf niet meer goed kunnen volgen. We begrijpen wat er gebeurt en hebben toch geen toegang tot de rust die we zoeken. We weten dat we veilig zijn en voelen ons niet zo. We verlangen naar nabijheid en ervaren tegelijkertijd hoe contact ons kan overspoelen. Wat vroeger vanzelf ging, kost moeite. Zelfs wanneer we voldoende tijd hebben gehad om bij te komen, blijkt onze draagkracht kleiner dan voorheen.

Er zijn dingen waarvan we lang kunnen denken dat ze mogelijk zijn. We zien wat erin verscholen ligt: de schoonheid, de beweging die zou kunnen ontstaan, de mens die iemand zou kunnen zijn, de verhouding die zich zou kunnen verdiepen, het leven dat zich zou kunnen ontvouwen wanneer bepaalde omstandigheden veranderen. Soms is die mogelijkheid zo helder dat we haar ervaren als iets wat al bijna werkelijkheid is.

Er is een soort liefde waarin je niets hoeft te doen om aanwezig te zijn. Je bent er. Je luistert, je kijkt, je zegt wat waar is en je laat ook stiltes bestaan. Er is geen plan. Geen strategie. Je probeert de ander niet te worden, en de ander hoeft jou niet te worden. Er is alleen die merkwaardige eenvoud van ergens werkelijk zijn, open en onbeschermd, zonder te weten wat er van je aanwezigheid gemaakt zal worden. Totdat er iets verschuift.

Er zijn periodes in een mensenleven waarin bijna alles moeite lijkt te kosten. Werken, beslissen, een gesprek voeren, iets maken, je lichaam meenemen naar buiten. Soms zelfs rusten. En er zijn momenten waarop iets ineens gaat. Je loopt een kamer binnen en weet wat je te doen hebt. Je lichaam beweegt zonder dat je het bewust hoeft aan te sturen. Een gesprek ontstaat zonder dat je het hoeft te dragen. En soms gebeurt er iets merkwaardigs met tijd: op een dag waarin alles lijkt

Belichaming begint daar: weer kunnen voelen wat van jou is, wat er tussen jullie gebeurt en waar jij staat. In die ruimte tussen waarnemen en verklaren, tussen verbinding en autonomie, kan iets terugkeren wat onderweg verloren was geraakt: jezelf.

We zijn relationele wezens. We leven niet alleen met onszelf, maar voortdurend in verhouding tot anderen. In een gesprek, een vriendschap, een gezin, op het werk, in de liefde. Daar gebeurt veel meer dan wat er wordt gezegd. We voelen iets, passen ons aan, trekken ons terug, worden geraakt, raken geïrriteerd, willen begrepen worden of de ander begrijpen. Relationele geletterdheid begint voor mij bij kunnen waarnemen wat er in een ontmoeting gebeurt. Bij jezelf én tussen jou

Belichaamd leven is voor mij een rijk leven. Een leven waarin ik niet alleen denk over mijn leven, maar het ook daadwerkelijk bewoon.

Het leven is geen halleluja, toch lijkt een groot deel van ons moderne leven daarop ingericht. We willen gelukkig zijn. We willen dat het goed met ons gaat. We willen ons ontwikkelen, bewust leven, gezond eten, bewegen, mediteren, betekenisvol werk doen en goede relaties hebben. We verzamelen manieren om ons leven zo in te richten dat we ons er zo prettig mogelijk in voelen. Op zichzelf is daar niets mis mee. Natuurlijk willen we ons goed voelen. Natuurlijk zoeken we liefde,

Daarmee komen we bij iets wat veel groter is dan lichaamsbewustzijn. Ons hele zijn geeft informatie. We nemen waar met onze zintuigen, bewegen, voelen aantrekkingskracht en weerstand, merken spanning en ontspanning op, ervaren plezier, verveling, verzadiging en onrust en reageren voortdurend op andere mensen en onze omgeving. Dat betekent niet dat ieder lichamelijk signaal een waarheid bevat waarnaar we onmiddellijk moeten handelen. Het betekent wel dat een mens een veel rijk

Er zijn momenten waarop iemand niet zozeer behoefte heeft aan een antwoord, maar aan iemand die kan blijven. Dat klinkt eenvoudig, maar het is misschien wel een van de moeilijkste vormen van nabijheid. Wanneer iemand verdrietig is, vastloopt of iets vertelt wat moeilijk te verdragen is, ontstaat er gemakkelijk een beweging naar handelen. We willen begrijpen wat er aan de hand is, perspectief bieden, geruststellen, adviseren of iets oplossen. Vaak vanuit betrokkenheid. We zie

In Amsterdam is het de Week van de Eenzaamheid. Dat gaat natuurlijk over zoveel meer dan alleen zijn. Ik startte mijn weekend alleen, met een heerlijke wandeling aan het strand. Ik genoot intens van de ruimte, de mooie luchten en de warme zon nog even op mijn gezicht voordat die in de zee onderging. Ik voelde me even zo vrij en rijk. Van eenzaamheid geen spoor te bekennen. Op de terugweg naar Amsterdam besloot ik spontaan een kaartje te bestellen voor een voorstelling bij I

Over liefde, verlangen, verlies en de moed om je te laten raken. Sommige boeken lees je met je verstand. Andere boeken blijven ergens anders hangen. Risking Everything van Roger Housden is een verzameling gedichten over liefde en openbaring, met werk van onder anderen Mary Oliver, Rumi, Rilke, Emily Dickinson en David Whyte. Het is een boek dat niet zozeer iets probeert uit te leggen, maar je uitnodigt om stil te staan bij wat het betekent om werkelijk aanwezig te zijn in je

Ik las Het uur van het hart van Irvin Yalom. Het is een bijzonder boek om te lezen, juist omdat Yalom in zijn laatste levensfase zo open schrijft over zijn werk en over zichzelf. Zijn geheugen laat hem steeds vaker in de steek. Hij weet niet meer alles wat hij vroeger wist en kan niet meer op dezelfde manier als therapeut werken als voorheen. Toch — of misschien juist daardoor — wordt in deze therapiesessies iets heel wezenlijks zichtbaar van wat een ontmoeting tussen twee me

Over de intelligentie van ons lichaam en de beweging naar gezondheid De vraag wat het betekent om levend te zijn, lijkt op het eerste gezicht eenvoudig. We weten immers wat leven is. Totdat je er werkelijk bij stilstaat. Een plant die zich naar het licht beweegt, een vogel die zich oriënteert op het magnetisch veld van de aarde, een slijmzwam die zonder hersenen een efficiënte route door een doolhof vindt: het zijn voorbeelden van organismen die voortdurend in relatie staan

Er zijn momenten waarop je beseft dat je al lange tijd alleen bent met iets wat voor jou wezenlijk is. Niet omdat er niemand om je heen is, en ook niet omdat je niet geliefd bent, maar omdat wat jou bezighoudt, ontroert of nieuwsgierig maakt nauwelijks ergens terugkomt. Je leest een boek dat iets in je opent en zou er het liefst meteen over praten. Je hoort muziek die je raakt en verlangt ernaar iemand te vinden die er ook door geraakt wordt.

Verlangen heeft een merkwaardige dubbelheid. Het kan ons wakker maken. Een verlangen naar liefde, naar een ander leven, naar creativiteit, naar verandering of naar iets wat we nog niet kennen, kan een kracht in ons vrijmaken die ons in beweging brengt. We voelen ineens richting. Iets begint te leven. We willen ontdekken, maken, ontmoeten, groeien. Maar hetzelfde verlangen kan ons ook gevangen houden.

We zijn geneigd te denken dat helderheid iets is om naar toe te werken. Dat je uiteindelijk moet weten wat je wilt, waar je grens ligt, wat de juiste keuze is en wat je werkelijk voelt. Maar misschien is dat niet altijd de meest volwassen plek om vanuit te leven. Er is een vorm van onzekerheid die helemaal niet zwak is. Een niet-weten waarin verschillende mogelijkheden naast elkaar mogen bestaan, zonder dat je jezelf onmiddellijk hoeft vast te leggen.

Er zijn mensen die heel duidelijk zijn. Ze weten wat ze vinden. Ze hebben een uitgesproken mening, maken snel keuzes en lijken niet lang te hoeven twijfelen. Ze kunnen stevig staan, grenzen aangeven en zeggen waar het op staat. Daar is op zichzelf niets mis mee.

Er zijn momenten in het leven waarop we vastlopen. Dat is lang niet altijd omdat we niet weten wat we willen of hoe we daar moeten komen. Het is simpelweg niet altijd zo eenduidig of rechtlijnig. Wat we willen kan verschillende kanten hebben, die soms tegengesteld lijken en soms ook werkelijk met elkaar botsen. Je kunt diep naar verbinding verlangen en tegelijkertijd ruimte nodig hebben. Je kunt van iemand houden en voelen dat je afstand moet nemen.