Eenzaamheid belichaamd

Eenzaamheid

In Amsterdam is het de Week van de Eenzaamheid. Dat gaat natuurlijk over zoveel meer dan alleen zijn.

Ik startte mijn weekend alleen, met een heerlijke wandeling aan het strand. Ik genoot intens van de ruimte, de mooie luchten en de warme zon nog even op mijn gezicht voordat die in de zee onderging. Ik voelde me even zo vrij en rijk. Van eenzaamheid geen spoor te bekennen.

Op de terugweg naar Amsterdam besloot ik spontaan een kaartje te bestellen voor een voorstelling bij Internationaal Theater Amsterdam. De voorstelling die nog beschikbaar was, was All the Lonely People.

De voorstelling gaat over mensen die uit het zicht van anderen zijn geraakt en soms pas na lange tijd dood in hun huis worden gevonden. Niet als ‘zielige eenzame mensen’, maar als mensen met een leven, relaties, werk, verlies, verlangens en omstandigheden die hen steeds verder van anderen hebben verwijderd.

Het deed me denken aan mijn overleden buurman, die vorig jaar in zijn huis werd gevonden, nadat hij daar al een tijdje had gelegen. Hij zag eruit als een Hells Angel, had geen mobiele telefoon met betaalapps en vroeg me soms om hulp met zijn belastingpapieren. De jaarlijkse ansichtkaarten met dieren die hij kreeg van de goede doelen die hij steunde, gaf hij aan mijn dochter, net als het speelgoed dat hij bij het vuilnis vond. Tot mijn grote ongenoegen overigens, maar weigeren vond ik lastig: hij had natuurlijk wel gelijk dat je al die spullen niet zomaar weggooit. En mijn dochtertje (toen nog klein) stond al gretig met haar handjes klaar om het aan te nemen. Hij had een Franse familie, met wie hij geen contact meer had, ook niet met de kinderen op wie hij zo dol was. Dit verhaal deelde hij keer op keer. Ik mis hem in ons straatbeeld. Niet omdat we intieme vrienden waren, maar omdat hij gewoon deel was van het leven om ons heen.

Ook kwam een oude kennis van mij in mijn gedachten. Zij werkte jarenlang als HRM Director voor verschillende organisaties; ik deed toen nog soortgelijk werk. Eens per jaar gingen we samen uit eten. Op een dag kreeg ik een bericht dat ze was overleden, alleen en pas gevonden toen haar katten, door honger gedreven, haar lichaam hadden aangevreten.

Ja, het is afschuwelijk.

De mensen die mijn praktijk bezoeken voor therapie, kampen ook vaak op de een of andere manier met eenzaamheid. Meestal zijn dat niet de mensen die buiten de maatschappij staan. Integendeel: het zijn vaak succesvolle, verantwoordelijke mensen die volop bezig zijn met werk, gezin en maatschappelijke rollen.

Het is het soort eenzaamheid van je niet verbonden voelen. In relaties waarin je geen resonantie vindt, waarin je je niet begrepen of gezien voelt. In jezelf, omdat je jezelf ergens bent gaan verlaten onder de drukte van alledag, of omdat je na trauma bent vastgeraakt in overleven. Je kunt een leegte voelen, of juist voortdurend bezig zijn om die leegte niet te hoeven voelen.

Waar ik nog spontaan en blij het theater binnen huppelde, liep ik er een stuk minder licht weer uit. De enorme muziekgekte — in positieve zin — en de lichteffecten aan het einde van de voorstelling, als eerbetoon aan de vergeten en uit het oog verloren overleden mensen, droegen daar zeker aan bij. Maar vooral waren het de verhalen die me hadden geraakt. Niet omdat ik dacht: wat zielig voor die mensen, maar omdat het zo dichtbij kwam. Het kan iedereen overkomen.

Zo diep menselijk!

Een verbouwing die uit de hand loopt. Een vechtscheiding waardoor je er bekaaid vanaf komt. De zorg voor zieke kinderen of ouder wordende ouders, waardoor je je werk niet meer goed kunt doen. Zelf ziek worden en niemand hebben die tijd heeft om voor je te zorgen of die je kan helpen met je rekeningen. Het zijn geen levens die ver van ons afstaan.

En tja, toen kwam ik zelf thuis met die geraaktheid, alleen in een donker huis. Ik besefte dat als ik op dat moment niet goed thuisgekomen zou zijn, of als er die nacht iets met mij zou gebeuren, ik ook alleen zou sterven.

Natuurlijk weet ik dat er mensen zijn die van mij houden en dat ik niet wekenlang alleen dood in huis zou liggen. Dat is me meer dan dierbaar en de gedachte van ‘stel dat’ kon ik ook weer snel laten gaan. Wat overbleef, was iets anders: een eerlijk hier-en-nu-gevoel van een diep bekende eenzaamheid. Iets wat ook in mij leeft.

We zijn unieke mensen en daarom zijn we ook altijd ergens alleen. Niemand kan ons volledig begrijpen, precies voelen wat wij voelen, verstaan wat we proberen te zeggen of ons helemaal zien voor wie we zijn. De ander heeft, hoe ruimdenkend en liefdevol ook, altijd een eigen werkelijkheid.

Maar er is nog een andere kant aan eenzaamheid. We kunnen ons niet slechts alleen voelen doordat verbinding met anderen ontbreekt; we kunnen ook zelf weggaan bij wat er in ons leeft. Door het te onderdrukken, te ontkennen, te vermijden of onszelf voortdurend bezig te houden. Dan verlaten we onszelf juist op het moment dat we onszelf het hardst nodig hebben.

Voor mij raakt dit aan belichaming. Wanneer wat er in ons leeft er mag zijn, ontstaat er meer ruimte en verbinding in onszelf. Niet omdat eenzaamheid dan verdwijnt, maar omdat we er zelf bij blijven. Ik ben geliefd én ik ben alleen. Ik ben verbonden met anderen én er is een deel van mijn ervaring waar niemand anders volledig kan komen. Die waarheden hoeven elkaar niet op te heffen.

En die ruimte werkt ook naar buiten. Wanneer we meer aanwezig zijn in onszelf, zijn we meer aanwezig in de wereld om ons heen. We kijken niet voortdurend met onze blik vast op ons mobiele scherm of fietsen met oortjes in, verdwenen in onze muziek of podcasts, maar zien de bloemen in de geveltuin van de buren, zeggen iemand op straat gedag, glimlachen naar een kind, aaien de hond die op ons afrent in het park of stoppen bij een zebrapad. We zijn niet alleen minder eenzaam; we zijn er meer.

Dat is voor mij ook de kern van therapie als ontmoeting. Als therapeut kan ik iemands eenzaamheid niet wegnemen en ik kan nooit volledig weten hoe het is om de ander te zijn. Wat ik wel kan, is werkelijk aanwezig blijven: nieuwsgierig, geraakt en beschikbaar, ook daar waar het moeilijk wordt en waar geen snelle oplossing of geruststelling nodig is. Juist in zo’n ontmoeting kan ruimte ontstaan om niet langer van jezelf weg te hoeven gaan en om dit keer niet alleen met je eenzaamheid te zijn.

Dat is voor mij belichaming: de beoefening om met jezelf in verbinding te blijven, ook daar waar het spannend voelt. Jezelf niet verlaten wanneer het leven iets in je raakt, waardoor je juist meer beschikbaar wordt voor jezelf en het leven om je heen. Verbinding ontstaat niet doordat we elkaar volledig kunnen begrijpen, maar doordat we werkelijk aanwezig zijn bij wat in ons leeft en daardoor ook meer voelbaar worden en aanwezig zijn voor de ander en meer aanwezig zijn in de wereld waarvan we deel uitmaken.