Moeiteloosheid

Moeiteloosheid is niet hetzelfde als gemakkelijk

Er zijn periodes in een mensenleven waarin bijna alles moeite lijkt te kosten. Werken, beslissen, een gesprek voeren, iets maken, je lichaam meenemen naar buiten. Soms zelfs rusten. En er zijn momenten waarop iets ineens gaat. Je loopt een kamer binnen en weet wat je te doen hebt. Je lichaam beweegt zonder dat je het bewust hoeft aan te sturen. Een gesprek ontstaat zonder dat je het hoeft te dragen. En soms gebeurt er iets merkwaardigs met tijd: op een dag waarin alles lijkt te stromen, krijg je gedaan wat je op een ander moment in een maand nog niet voor elkaar kreeg. Niet omdat je harder hebt gewerkt, maar omdat er minder kracht verloren ging aan alles wat er om het werk heen gebeurde. Alsof er tussen jou en wat er moest gebeuren minder in de weg stond.

Dat is voor mij een belangrijk aspect van moeiteloosheid. Niet dat er niets gebeurt, maar dat wat er gebeurt minder energie kost dan je op grond van de hoeveelheid werk zou verwachten. Je beweegt, handelt, maakt keuzes en brengt dingen tot stand, terwijl er tegelijkertijd iets vrij blijft. Je bent aanwezig in wat je doet, zonder dat je voortdurend hoeft te duwen, vast te houden of jezelf ertoe te brengen. Dat noemen we vaak moeiteloosheid.

Maar moeiteloosheid is niet hetzelfde als gemak. Een bevalling kan intens zijn en toch een diepe vorm van moeiteloosheid kennen. Een danser kan zich tot het uiterste inspannen, zonder zijn beweging te bevechten. Een grens trekken kan moeilijk, pijnlijk en krachtig zijn — en toch precies kloppen. Misschien gaat moeiteloosheid daarom niet over hoeveel moeite iets kost, maar over de vraag waar die moeite vandaan komt.

Niet alles wat moeite kost, is weerstand

We zijn gewend geraakt aan een bepaald idee van ontspanning. Laat los. Ontspan. Vertrouw. Laat het gebeuren. Alsof een goed leven uiteindelijk een toestand is waarin alles licht wordt.

Maar het leven is niet licht.

Een lichaam heeft zwaarte. Een mens heeft botten, spieren, grenzen, verlangens en een wil. Er zijn dingen die inspanning vragen. Een kind opvoeden vraagt iets van je. Een onderneming bouwen vraagt volharding. Herstellen vraagt soms discipline. Een grens stellen kan enorm veel van je vragen. En sommige gebeurtenissen zijn eenvoudigweg moeilijk.

Moeiteloosheid betekent dan ook niet dat je minder hoeft te doen. Het betekent eerder dat doen en forceren niet hetzelfde zijn.

Je kunt veel kracht gebruiken zonder jezelf geweld aan te doen. Je kunt ergens werkelijk voor gaan zonder jezelf voortdurend vooruit te duwen. Juist wanneer je meer kunt voelen van wat er werkelijk gebeurt, kan er verschil ontstaan tussen kracht die ergens voor nodig is en kracht die verloren gaat aan vasthouden, controleren of jezelf bij elkaar houden.

De intelligentie van ons lichaam

Dat is ook een belangrijk uitgangspunt in mijn werk. In de biodynamische psychologie wordt ons lichaam niet alleen gezien als een verzameling reacties die gereguleerd moeten worden. Er is aandacht voor de levende beweging van een organisme: spanning en ontlading, activatie en rust, expansie en contractie.

Een gezond systeem is niet permanent ontspannen. Het kan opladen. Het kan mobiliseren wanneer dat nodig is. Het kan kracht verzamelen en daarna weer terugkeren.

Vitaliteit heeft lading nodig. Maar lading is iets anders dan voortdurend op scherp staan.

Daar zit voor mij een belangrijk onderscheid. De vraag is niet hoe we spanning kunnen vermijden, maar of spanning kan bewegen. Kun je kracht verzamelen zonder jezelf vast te zetten? Kun je alert zijn zonder voortdurend gevaar te verwachten? Kun je ergens voor gaan en daarna ook weer terugkeren?

Moeiteloosheid ontstaat niet doordat alle spanning verdwijnt. Eerder wanneer spanning niet langer overal hoeft te blijven hangen.

Tussen verbinding en autonomie

Ook NARM geeft mij taal voor iets wat ik in mijn werk vaak zie. NARM kijkt naar de manieren waarop we ons in relaties zijn gaan organiseren wanneer verbinding, veiligheid of autonomie onder druk kwamen te staan. Juist daar ontstaat vaak een ingewikkeld spanningsveld: we willen de verbinding met de ander behouden, maar ook onszelf niet verliezen.

We passen ons aan, houden iets in, nemen juist meer ruimte, worden heel zelfstandig of raken sterk afgestemd op wat de ander nodig heeft. Niet omdat daar iets mis mee is, maar omdat we als mens manieren ontwikkelen om zowel in contact te blijven met de ander als onze eigenheid te bewaren.

Wat ooit een passende manier was om met een situatie om te gaan, kan later ongemerkt veel energie blijven vragen. Niet omdat we bewust kiezen om ons zo te gedragen, maar omdat een oude manier van reageren sneller kan zijn dan onze bewuste keuze. Dan kan er een verschil ontstaan tussen wat we werkelijk willen en wat we bijna automatisch doen om de verbinding te behouden, spanning te voorkomen of onze autonomie veilig te stellen.

Moeiteloosheid zit dan niet in het afleren van zulke patronen. Eerder in het opnieuw beschikbaar krijgen van keuze. Kunnen voelen: hier wil ik meebewegen, en hier wil ik staan. Hier wil ik dichtbij zijn, en hier heb ik ruimte nodig. Hier is inspanning werkelijk nodig, en hier houd ik mezelf misschien onnodig vast.

Juist op dat snijvlak van verbinding en autonomie kan iets vrijer worden. Niet omdat je eindelijk alles onder controle hebt, maar omdat je meer beschikbaar bent voor wat er in het moment werkelijk van je gevraagd wordt.

Aandacht die niet hoeft te grijpen

Ook in Vijnana Yoga van Orit Sen-Gupta herken ik iets van diezelfde beweging. Wat mij aanspreekt is het uitgangspunt dat je de yogabeoefening van binnenuit beoefent: voelen, begrijpen en handelen vanuit wat zich in jezelf ontvouwt. De zeven principes — ontspannen, verstillen, intentie, wortelen, verbinden, ademen en expansie — zijn geen opeenvolgende stappen die je afwerkt. Ze werken tegelijkertijd en beïnvloeden elkaar voortdurend. Wanneer één ervan ontbreekt, kan de beweging vastlopen.

Dat geeft een heel andere betekenis aan moeiteloosheid. Eerst verzacht je wat onnodig gespannen is en wordt de geest stiller. Van daaruit ontstaat intentie: niet als forceren, maar als een heldere richting waarin lichaam, aandacht en wil zich kunnen verzamelen. Vervolgens wortel je — je laat je gewicht werkelijk dragen door de aarde — en juist daardoor kan er ruimte ontstaan om te verlengen en te verbreden. Zakken en oprichten blijken geen tegenbewegingen te zijn. Ze maken elkaar mogelijk.

Dat vind ik een prachtige lichamelijke wetmatigheid. Hoe vollediger je kunt landen, hoe minder je jezelf omhoog hoeft te trekken. Hoe beter je verbonden bent, hoe vrijer je kunt bewegen. En hoe minder je lichaam zichzelf hoeft vast te houden, hoe meer beschikbaar komt voor wat je werkelijk wilt doen.

Ook de adem heeft daarin geen vaste rol. Soms is hij zacht en op de achtergrond, soms diep en duidelijk aanwezig, soms wordt de uitademing juist beslissend. De adem beweegt mee met wat er gevraagd wordt. Bij het inademen ontstaat ruimte en lengte; bij het uitademen ontstaat meer gewicht, verbinding en stabiliteit. Het is geen recept voor ontspanning, maar een voortdurend samenspel tussen ontvangen en handelen, tussen naar binnen gaan en je verbinden met de wereld.

Daarin raakt Vijnana Yoga voor mij aan iets wezenlijks in moeiteloosheid: niet minder aanwezig zijn, maar preciezer aanwezig zijn. Niet steeds ingrijpen, maar kunnen onderscheiden waar ingrijpen nodig is en waar het juist beweging belemmert. Niet alles loslaten, maar weten waar je moet wortelen. Niet voortdurend kracht inzetten, maar kracht zo organiseren dat ze door het geheel kan bewegen.

De yogabeoefening wordt daarmee geen poging om een ontspannen lichaam te krijgen. Het is een onderzoek naar hoe ontspanning, stilte, intentie, gronding, verbinding, adem en expansie elkaar kunnen dragen. En misschien is dat precies waarom het niet passief voelt. Er zit richting in. Er zit wil in. Er zit een krachtige intelligentie in die niet hoeft te duwen om duidelijk te zijn.

De juiste verhouding

Ook Ayurveda biedt mij een taal voor die verhouding. Niet als een systeem waarin gezondheid betekent dat alles voortdurend in balans en aangenaam is, maar als een oude natuurwetenschap waarin ritme, beweging, vertering, warmte, voeding, rust en herstel voortdurend op elkaar inwerken.

Het beeld van vuur helpt mij daarbij. Een vuur dat te klein is, kan nauwelijks iets verwerken. Een vuur dat voortdurend wordt opgejaagd, brandt uiteindelijk op. Het gaat niet om zoveel mogelijk vuur, maar om een vuur dat passend wordt gevoed en begrensd.

Ook wij hebben beweging nodig. We hebben iets nodig dat ons activeert, ons in de wereld brengt en ons helpt om te verteren wat het leven ons geeft. Maar die beweging heeft ritme nodig. Een vermogen om terug te keren. Om te rusten. Om te herstellen.

Moeiteloosheid heeft daarin iets te maken met maat.

Niet alles hoeft lichter. Soms moet iets juist steviger worden: een grens, een ritme, een beslissing, een gewoonte. Soms vraagt het leven meer van je dan je zou willen. Soms is het precies de vorm die je aanbrengt die ervoor zorgt dat je levensenergie niet alle kanten op hoeft.

Vorm en vrijheid zijn geen tegenpolen.

Een rivier kan alleen stromen omdat er oevers zijn.

Soms is de meest moeiteloze beweging juist een krachtige beweging

Soms is de meest moeiteloze beweging juist een krachtige beweging.

Je kunt jarenlang om iets heen bewegen en op een dag eenvoudigweg weten: nu ga ik. Niet omdat het gemakkelijk is, maar omdat wat je weet en wat je doet niet langer uit elkaar lopen. Alles wat in je aanwezig is, komt ineens dezelfde kant op.

Een deur dichtdoen kan kracht vragen. Een relatie verlaten kan kracht vragen. Een onderneming opnieuw beginnen kan kracht vragen. Een lichaam dat lang heeft moeten herstellen opnieuw vertrouwen kan kracht vragen. Ook blijven wanneer iets moeilijk is kan kracht vragen.

Maar er is een verschil tussen kracht inzetten en jezelf voortduwen. In het eerste geval beweegt er iets door je heen. In het tweede geval moet een deel van jezelf het steeds opnieuw tegen een ander deel opnemen.

Dat verschil is van buitenaf niet altijd zichtbaar. Je kunt er hetzelfde uitzien: vastberaden, gedisciplineerd, doelgericht. Maar van binnen voelt het anders. In het ene geval ben je aanwezig in wat je doet. In het andere geval ben je voortdurend bezig jezelf ertoe te brengen het te doen.

Misschien is dat waarom moeiteloosheid zo weinig te maken heeft met een gemakkelijk leven.

Het leven kan zwaar zijn, weerbarstig, verdrietig, intens. Je kunt diep geraakt worden en toch heel aanwezig blijven. Je kunt hard werken en toch niet verharden. Je kunt vechten voor iets wat belangrijk voor je is en tegelijkertijd voelen dat je niet tegen jezelf vecht.

Moeiteloosheid is dan niet de afwezigheid van kracht.

Het is kracht die niet langer onnodig verloren gaat.

Een leven dat kan bewegen

Misschien is dat uiteindelijk wat ik bedoel met een belichaamd leven.

Niet een leven waarin alles klopt. Niet een lichaam dat altijd ontspannen is. Niet een bestaan waarin we boven moeilijkheden uitstijgen omdat we geleerd hebben los te laten.

Maar een leven waarin er ruimte blijft om te bewegen.

Waarin je kunt voelen wat er gebeurt en van daaruit kunt antwoorden. Waarin je kunt aanspannen wanneer dat nodig is en weer kunt verzachten wanneer het voorbij is. Waarin je kunt vasthouden zonder te verstarren en kunt loslaten zonder jezelf te verliezen. Waarin je kunt kiezen, handelen, begrenzen, verlangen, rusten en opnieuw beginnen.

Soms vraagt het leven om zachtheid.

Soms om vorm.

Soms om overgave.

Soms om alles wat je hebt.

De kunst is niet om steeds minder kracht te gebruiken, maar om steeds beter te voelen welke kracht het leven nu van je vraagt — en welke kracht niet meer nodig is.

Daar ontstaat ruimte.

Niet omdat het leven moeiteloos is geworden, maar omdat jij er niet voortdurend extra gewicht aan hoeft toe te voegen.

En misschien is dat moeiteloosheid.