Wanneer het beeld van de ander jouw waarheid wordt

Over projectieve identificatie, narcistische dynamieken en het relationele veld

Soms draagt iemand een beeld over zichzelf dat diep vanbinnen niet klopt, maar dat wél als waarheid wordt ervaren. Een gevoel van zo ben ik nu eenmaal: te gevoelig, zwak, lastig, instabiel, verantwoordelijk voor de sfeer, of degene die steeds tekortschiet.

Niet omdat dit de kern is van wie iemand is, maar omdat dit beeld ooit nodig was om te kunnen blijven bestaan in relatie tot een ander.

In mijn werk ontmoet ik veel mensen die zichzelf zijn kwijtgeraakt in beelden die niet van henzelf zijn. Vaak speelt daar een subtiel maar krachtig mechanisme in mee: projectieve identificatie. Een proces dat veel voorkomt binnen narcistische dynamieken, maar dat in wezen menselijk is — en diep verweven met hoe we ons in relatie organiseren.

Wat projectieve identificatie is

Projectieve identificatie is een onbewust beschermingsmechanisme dat ontstaat wanneer iemand bepaalde gevoelens niet kan verdragen. Het gaat dan vaak om kwetsbaarheid, angst, schaamte, afhankelijkheid of machteloosheid.

Die gevoelens worden afgesplitst en niet alleen mentaal, maar vooral relationeel bij een ander ondergebracht. Via gedrag, toon, verwachtingen of machtsverschil gaat die ander ze dragen. Langzaam kan die zich ermee gaan identificeren: alsof deze gevoelens en beelden iets zeggen over wie hij of zij is.

Zo ontstaat een dynamiek die zichzelf bevestigt, zonder dat iemand daar bewust voor kiest.

Wanneer een kind de schaduw van een ouder draagt

In gezinnen waar weinig ruimte is voor kwetsbaarheid, falen of afhankelijkheid, moeten die ervaringen ergens heen. Ze verdwijnen niet; ze worden verplaatst.

Vaak is het een afgestemd, loyaal kind dat deze last gaat dragen. Niet omdat het zwak is, maar omdat het relationeel beschikbaar is.

Het kind past zich aan: door spanning vast te houden, zich terug te trekken, klein te maken, ziek te worden of voortdurend alert te zijn. Dit zijn geen tekorten, maar intelligente aanpassingen aan een context waarin niet alles gevoeld of gedragen kon worden.

Wat ooit bescherming was, kan later identiteit worden.

De herhaling van het ‘zwarte schaap’

Wat projectieve identificatie zo verwarrend maakt, is dat deze dynamiek zich later kan blijven herhalen. Niet omdat iemand overal hetzelfde is, maar omdat nabijheid en veiligheid vroeg op een bepaalde manier zijn georganiseerd.

Ik zie dit bij mensen die:

·      in hun gezin het ‘zwarte schaap’ waren

·      later opnieuw in vergelijkbare posities belanden

·      of in professionele of therapeutische contexten vooral vanuit één vernauwend beeld worden benaderd

In een werkelijk afgestemde, dragende omgeving verschuift dit vaak vanzelf. Dat laat zien: het probleem zit niet in de persoon, maar in het relationele veld.

Ontmoeting in plaats van loslaten

Herstel vraagt hier niet om het loslaten van een beeld, en ook niet om het corrigeren ervan. Wat in relatie is ontstaan, kan ook alleen in relatie bewegen en helen.

In het contact — en via de ervaring in het eigen lichaam — krijgt dat wat ooit gedragen moest worden ruimte om ontmoet te worden. Niet als waarheid over wie iemand is, maar als ervaring die van binnenuit gevoeld kan worden, in het hier-en-nu.

Daarbij wordt iemand zich bewust van hoe bepaalde beelden en spanningen nog altijd worden meegedragen, en hoe daar, in aanwezigheid en afstemming, langzaam iets in kan verschuiven. Niet door te begrijpen of te veranderen, maar door in contact te blijven.

Deze ontmoeting vraagt veiligheid, vertraging en relatie. Niet om ergens te komen, maar om te blijven bij wat zich laat zien.

Wanneer identificatie oplost

Vaak komt er dan een moment waarop iemand niet langer samenvalt met het beeld van de ander. Zonder strijd, zonder analyse. Er ontstaat ruimte.

Wat zichtbaar wordt, is zelden fragiel. Meestal komt er juist meer stevigheid, begrenzing en vitaliteit. Gevoeligheid hoeft niet langer gedragen te worden als last, maar kan weer kwaliteit zijn.

Niet omdat dit ontwikkeld moest worden, maar omdat het er altijd al was — onder wat ooit noodzakelijk werd.

#lichaamsgerichtetherapie #ontwikkelingstraumahelen #complextrauma #biodynamischepsychologie #narm #projectie #narcisme #familiedynamiek #zwarteschaap #gevoeligheid